O DRŽAVNIM IDEJAMA JUŽNIH SLOVENA I

PRVI DRŽAVNI POČECI

 

Najstarije državne tvorevine Južnih Slovena bile su perifernog i defanzivnog karaktera. Politički pritisak i strani kulturni uticaji izazvali su prirodnom reakcijom otvrđivanje etničke epiderme na dodirnoj površini. Franački pritisak izazvao je akciju Ljutovida Posavskog i stvaranje dalmatinsko-hrvatske države, vizantijski pritisak urodio je stvaranjem srpske Zete, a bugarsko nadiranje dovelo je do prvog raškog državnog pokušaja (Časlav). Kao nezavisne državne formacije - ukoliko su to uopšte bile - svi su ovi počeci propali. Bila je to prva etapa kratkoga daha, bez dubljeg prodiranja u etničko jezgro još uvek plemenski i župski razdrobljenog naroda i zato je morala nadoći i kasnija druga etapa dubljega daha, više aktivna i više centralizovana. U razdoblju kada gasnu najstarije periferne države posavska i dalmatinska Hrvatska, srpska Zeta i Samuilova, na jug isturena kratkotrajna makedonska carevina, javljaju se u XII veku centralne države: raška Srbija i Bosna.

Kakve su bile te naše prve države i zašto su tako kratko potrajale? Izvestan državotvorni zamah ne može se ni toj prvoj epohi odreći, ali je ostalo do danas nejasno jesu li to uopšte bile čiste slovenske državne fundacije (poznate teorije Gumplovića i Jože Rusa). Moralo je tu biti neke tvrđe rase koja je te države „držala" jer dotadašnji rasuti, amorfni Sloveni nisu baš nimalo ličili na državotvorce. Ali pored sve te ratničke i državotvorne transformacije Južnih Slovena koja se, izgleda, i rasnim mešanjem izvršila već u početku srednjeg veka, geopolitički položaj tih prvih državnih centara bio je toliko nesrećan i nepogodan da su svi ti počeci morali redom propasti. Hrvatsko državno jezgro, dalmatinska Zagora, nije mogla da se održi kao sintetička tačka zapadnih Jugoslovena. Tek što je država počela da obuhvata i susedne krajeve, pokazaše se i zapreke preko kojih ta formacija nije mogla da pređe. Latinska primorska Dalmacija kljucala je samo jezgro države, a spolja se pojaviše odasvud prejaki neprijatelji: Venecija sa zapada i mongolska zavojevačka Mađarska sa severa. Hrvatska, organizovana po franačkom uzoru, u početku je bila favorizovana od rimske stolice. Ali otkako je Ugarska sa svojim „Svetim Stefanom" postala papska agentura za Balkan i istočnu Evropu, Hrvatska je bila predata na milost i nemilost ugarskoj kruni.

Sličnu geopolitičku klicu smrti nosila je u sebi i srpska Zeta već od samog svog početka. Ruski naučnik Ivan Iljin tvrdi da se sve znatnije državne formacije započinju uz morske obale. Na Hrvatskoj i Zeti taj se zakon nije ispunio. Drugi negativni faktori bili su jači. Tesna blizina vizantijskih administrativnih i vojničkih uporišta (Drač!), raznorodnost stanovništva (pored Latina u Zeti Grci i Arbanasi) i suviše opasno susedstvo italske obale koja je te naše krajeve stalno zasipavala svim mogućim agresivnostima i intrigama, normanskim pustolovinama, italijanskim, vizantijskim i papskim mandatarima - sve je to gušilo svaki samostalniji i dublji dah, a sem toga oro- i hidrografske prilike te slabe komunikacije sa unutrašnjošću nisu dopuštale da Zeta postane definitivno jezgro srpske državne i nacionalne sinteze. Zato je procvat Zete kao i Hrvatske bio tako kratkotrajan. Obe države bile su pseudomorfoze u toliko što unutrašnja, nekonsolidovana slovenska plemenska i župska struktura nikako nije odgovarala spoljašnjoj državnoj fasadi i stranom državnom modelu, u Hrvatskoj franačkom, u Zeti grčko-vizantijskom. Unutrašnja kohezija ovih država bila je preslaba, a spoljne neprijateljske sile i odviše jake.

 

CENTRALNE DRŽAVNE TVOREVINE NAŠEG SREDNJEG VEKA:

SRBIJA I BOSNA

 

Pored svih iscrpnih prikaza i analiza u našoj i stranoj istoriografiji nemanjićska srednjevekovna Srbija ostala je zagonetaa pojava. Ta centralna, najsnažnija i organskim kontinuitetom svoga razvitka najsolidnija državna tvorevina svih balkanskih Slovena uopšte, u mnogom pogledu čudno odudara od ranijih nesigurnih i iskidanih perifernih jugoslovenskih državnih početaka. Kao ameba, u zvezdanim tracima, širila se iz raškog nukleusa kroz dvesta godina država Nemanje, „sakupitelja Srba“. Dok su npr. nemačku naciju ujedinili periferni zapadni Franci u srednjem veku i isto tako periferni Istočni Prusi u novom veku, Srbe ujedinjuje centralni gorštački deo naroda, iz geopolitički idealnog zbega raškog. Drugi su i mučniji putevi državotvornosti malih i porobljenih naroda; u svojim istorijski datim dimenzijama i okolnostima nemanjićska Srbija te je puteve slavno savladala.

Mišljenje o pojedinim obrtima i interesantnom procesu širenja nemanjićske države mogu da budu i najsuprotnija, ali suština ostaje samo jedna: Sva fakta i sve pojedinosti koje nam istoričari prikazuju odavaju u osnovici neverovatno žilavu i upornu stvaralačku energiju, jasnu koncepciju cilja, plansku smišljenost i politički rafinovanu taktiku postepenog rada i ostvarivanja cilja. Nemanjina ekspanzija javlja se naporedo sa ugarskom ekspanzijom protivu Vizantije. Njegovo laviranje između Ugarske i Vizantije, istoka i zapada, severa i juga, strpljivo vrebanje na dobru priliku, pasivno čekanje pa naglo nasrtanje, daje gotovo utisak političke akrobacije. Mučno i postepeno, previjajući se između najsuprotnijih mogućnosti i nemogućnosti, više veštinom nego silom udario je Nemanja temelj svom državnom delu, a škola njegova osećala se dugo kroz nemanjićsku istoriju.

Sinovi Nemanjini, Stefan Prvovenčani i Rastko-Sava, izveli su majstorsko organizatorno i politički-diplomatsko delo: legalizaciju i religiozno-crkvenu sankciju države. Tešku istorijsku krizu Vizantije (osnivanje „Latinskog carstva" u Carigradu) kao i papin apetit na balkanske zemlje ovi prvi sveži Nemanjići iskoristili su da državi pribave oba osnovna atributa prave srednjevekovne države: krunu i autonomnu crkvu. Primanje krune sa Zapada, a arhiepiskopije sa Istoka, predstavlja, u onakvoj sferi zapadnjačko-istočnjačkih odnosa, genijalnu podelu političkih uloga između oba brata. Osećajući da je duhovna podloga dublja i trajnija od državne i vojne organizacije sv. Sava je osnivanjem autokefalne crkve postao osnivačem srpskog nacionalizma i kontinuiteta srpske državne ideje. Sa Savom Srpstvo je stupilo na istorijsku pozornicu kao svestan subjekat i nosilac svoje osobene nacionalne i državne ideje. Sraslost crkve i države, po vizantijskom uzoru, postade osnovnim organizatornim principom i garantijom državnog kontinuiteta za sve kasnije Nemanjiće. U tadašnjem smislu, sa tadašnjim moralnim i političkim sredstvima, Stefanovo i Savino delo - ma koliko izgledalo u prvi mah nejedinstveno zbog Savine opozicije - predstavlja jedno moćno državotvorno i organizatorno delo. Srbija koja je već od Nemanjinih početaka predstavljala u stvari elipsu sa dva žarišta, Raškom i Zetom, sa grčko-vizantijskim i zapadnjačko-latinskim elementom, dugo je oscilirala između te dve kulturne i političke atmosfere. Stefanovo i Savino delo, već u počecima državne konsolidacije, izmirilo je te dve sfere: materijalno-tehnički i organizatorno Srbija se priključila Zapadu, ali verski i duhovno-kulturno Istoku.

Nemanjićska Srbija, začeta na presecištu istočne i zapadne kulturne sfere, imala je u osnovici vid „vizantoidne" države. Ta država nije bila ni činovnička vizantijska država ni feudalna u zapadnjačkom smislu. Stara župska organizacija i običajno pravo (npr. krv i umir), slovensko, nerimsko pravno i socijalno osećanje proviruje i između redaka Dušanova zakonika. Pored nakalemljene vizantijsko-činovničke i zapadnjačko-feudalne organizacije ipak su posle raspada preostale razne male autonomne jedinice, župe ili „kneževine“ kao npr. Paštrovići kod Budve, Grbalj u Boki i dr. Ti župski atavizmi, ne samo na nemanjićskom nego i na ostalom jugoslovenskom području, doživeli su pogdegde i početak XIX veka! „Samostalna" knežina Poljice hvatala se za svoju slobodu u koštac i sa jednim Napoleonom. I u Srbiji su pored centralno-državne ideje staro-župski instinkti stalno pomalo tinjali. Posle dva veka zapaža se izvesna premorenost i reakcija na ranije organizatorne i centralističke napore. Taj atavistički potez u mnogom je pripravio tursku katastrofu.

Pre no što će se raspasti u feudalne diadohije (posle Dušana) Srbija je predstavljala u srednjevekovnom smislu solidnu državnu organizaciju. I nemanjićska Srbija bila je staleška država, sa povlašćenim i podvlašćenim staležima, ali je ipak vizantijski pojam o vladaocu uneo nečeg javno- i državno-pravnog u državnu koncepciju i zato je vladar bio nešto više nego primus inter pares među velmožama države. Njegova vlast dohvatala je, neposredno ili posredno, svakog i poslednjeg podanika.

Od Milutina Srbija postaje prvom balkanskom silom, nošena ne samo vitalnošću samoga naroda nego i jasnom državno-verskom idejom njenih upravljača. Nije nimalo preterano ono što za tu celu epohu kaže naš kulturni istorik Dušan J. Popović: „Slovenci nisu imali svoju slobodnu državu, Hrvati su je imali dosta rano i vrlo kratko vreme, a Srbi najviše i najduže, i, ako se može tako reći, po srećnom slučaju inkarniranu u jednoj dinastiji, koja znači svu slavu narodnu, i političku i kulturnu...“

Nemanjina želja da „izbriše grčko ime" sa teritorije svoje države, zatim izrazit naslov koji se i danas može čitati na ktitorskim portretima nekih Nemanjića „Kralj i samodržac svih srpskih zemalja i pomorskih", kao i mnogi drugi znaci upućuju na to da je bilo nečeg nacionalno svesnog i grčkom duhu suprotnog u duši svih jačih državotvornih Nemanjića. Najjači Nemanjić, Dušan, slomio je tu prvobitnu liniju, razbio je etnički okvir „srpskih zemalja" i zaplovio u vode balkanskog imperijalizma. Tu grešku osetili su već i mudriji Dušanovi savremenici, pa je i ovde zavredila zasebno poglavlje.

 

JEDINI POKUŠAJ IMPERIJALISTIČKE DRŽAVE:

CAR DUŠAN

 

Car Stefan Dušan znači za naš romantički nacionalizam kulminaciju nacionalne slave i državotvorne snage. Ali, ta naša istorijska, kako bi Nemac kazao „Kraftprobe“, ispala je po nas naopako. Kao car Dušan je predstavnik jedne promašene ideje, nečeg tuđeg i neslovenskog i zato ni naša narodna pesma ne blagosilje cara Dušana.

Imperijalizam, to je nova nota koju u našu srednjevekovnu istoriju unosi Stefan Dušan. U povoljnim prilikama po Srbiju, u prvoj polovini XIV veka, Dušan je duboko prodro i preko slovenskih etničkih granica u srce same Grčke. Tipična slovenska država, bez pravih gradova, Srbija je time stekla i nekoliko starih gradova sa pretežito grčkim stanovništvom, a to je unelo u njen razvoj nov i fatalno nagao obrt. Umesto da do kraja ostvari ideju „sakupitelja" srpskih zemalja Nemanje, Dušan veže u srpski državni okvir nove Grke i Arbanase.

Ma koliko bilo sugestivno tumačenje koje Dušanovu carstvu daje pravni istorik Taranovski - prelaz od nacionalne države ka ekumenskoj državnoj ideji sa svetskom kulturnom misijom - ipak će biti dobar deo istine i u onim momentama koje ističe Al. Solovjev, tj. u potrebi da se unutrašnja državna organizacija kao i njen spoljni okvir prilagodi novim proširenim dimenzijama i novo stečenim vizantijskim carskim podanicima. Zato Dušan proglašava srpsko-grčko carstvo i s te tačke gledišta ovaj gest Dušanov bio bi delo državno-organizatornog oportuniteta. Ali suštinski proces sastoji se u nečem dubljem: u kontinuitetu istočno-hrišćanske, vizantijske ideje. Nemanjići, u porastu srpske političke i kulturne snage, počeli su se osećati nosiocima i prvoborcima te iste hrišćanske, pravoslavno-crkvene ideje. Uzurpatorski gest Dušanov kojim je posegnuo ne samo za carstvom nego i za patrijaršijom, bio je samo izraz dozrele svesti i osećanja snage. Kao svaki pravi imperijalista i Dušan je pri tom bio političar „svršenog čina".

Dušanov zakonik mnogo je slavljen kao kulturno delo, još znatnije i od samog stvaranja carstva. Stručni ispitivači došli su do zaključka da je postao sintezom starijih domaćih i novo usvojenih rimsko-vizantijskih pravnih uredaba. Pored stare slovenske zadruge tu se nalaze i vizantijske uredbe, a naročito se ispoljava tendencija da se carstvo što više preobrazi u pravnu državu po vizantijskom uzoru. Zakon je vrhovni kriterij i neoboriva osnovica čitave državne organizacije. I sam car podložan je zakonu. Ako car izda neku naredbu protiv zakonika „sudije se na to pismo ili naredbu neće obazirati" - tako bar stoji napisano u tekstu zakonika. Sve uredbe idu za tim da „ne bude sile u carevoj zemlji“. Cilj je carstva da brani hrišćanstvo i da obezbedi dobro i blagostanje svih podanika. Ali ipak: „zbor sebara ne sme da bude". I carstvo je ostalo staleška država, sa povlašćenim i podvlašćenim podanicima. Samo ti podvlašćeni nisu i bespravni, jer državni sud, a ne vlastela sudi meropsima. Istina, vlastela vrši administrativnu vlast na svojim imanjima i nad svojim podanicima u ime države, ali „carstvo" ipak pridržava za se pravo vrhovnog nadzora. Tendencija za državnom centralizacijom, za jačanjem državnog autoriteta, jasno je ispoljena u Dušanovu zakoniku. Stvarnom stanju samog srpskog naroda teška vizantijsko-pravna i zapadnjački-feudalna državna armatura nikako nije odgovarala. Carstvo, imperijalizam, ekumenstvo - sve to prevazilazi stvarnu državotvornu snagu i istorijske mogućnosti Jugoslovena. I zato je lično delo Dušanovo, velikim delom plod izvesnih momentanih političkih okolnosti na tadašnjem Balkanu, moralo propasti. Ali da je bar propalo samo kao carstvo i kao imperijalizam, ne, nego proces raspadanja zagrizao se i u sam dublji organizam nemanjićske Srbije i posle najvišeg napona ubrzo doveo do katastrofe.

 

 

 

BOSNA I BOSANSKA DRŽAVNA IDEJA

 

Bosna je jedno, sasvim kratko vreme (Tvrtko) bila najjača država na Balkanu i to je dovoljno da se malo pozabavimo i sa nekadašnjom bosanskom državnom idejom.

Goroviti karakter središnje Bosne može nam donekle objasniti zametak zasebne jugoslovenske države u tom prirodnom zbegu, po dubokom slovenskom instinktu da se otme i zapadnom i istočnom kulturnom i političkom uticaju. Bosna je našla državni smisao u svom centralnom i planinskom položaju iz kog je, krajem XIV veka, pokušala čak i najširu državnu sintezu svih Jugoslovena. Pa ipak, ta cela Bosna, i sa meteorskom pojavom Tvrtkovom, u mnogom pogledu i u mnogom presudnom trenutku bila je kobna po jugoslovensku istorijsku sudbinu. Bez snage i pravih uslova da izvrši jugoslovensku državnu i nacionalnu sintezu, državno suverena samo u kratkim periodima, Bosna je kroz duge vekove predstavljala samo separatističku smetnju i uzrokovala katastrofalno drobljenje narodnih snaga.

Bogumilstvo je i danas ostalo prava sfinga bosanske istorije. Je li bogumilstvo stvorilo bosanstvo i zasebnu državu ili je, obrnuto, Bosna koristila bogumilstvo kao sredstvo i izolator za svoju državnu samostalnost i individualnost? Verovatnije je ovo drugo. Već Kulin ban morao je da lavira između katolicizma (čitaj: ugarskog vrhovnog gospodstva) i bogumilstva (čitaj: bosanske samostalnosti). Bogumilstvo je bilo uprošćeno, „regradirano" hrišćanstvo bez dogmatike i hijerarhije. Taj balkanski „protestantizam" odigrao je u bosanskom državnom pokušaju presudnu političku i državotvornu ulogu. Bez svoje crkve nema ni svoje države, - i tako bogumilstvo postade državnopolitičkim sredstvom, ali ne i idejom! Tu je bila duboka razlika između nemanjićske pravoslavne i bogumilske „bosanske crkve", koja je bila zamenjivana i katolicizmom i islamom, kada je feudalski interes to zahtevao.

Tvrtko Kontromanić bio je jedan od najsposobnijih i najjačih državotvornih ličnosti cele naše istorije. Sam on, lično, imao je svakako ideju. Jasan državni plan, jaka volja sa svom potrebnom elastičnošću izbija oštro iz njegova istorijskog profila. Veština kojom je uspešno sudelovao u svim političkim kompleksima, i na latinskom zapadu i na pravoslavnom istoku, odaje ne samo bistrog nego i visoko kulturnog državnika u stilu 14 veka. Sa titulom „kralj Srbljem, Bosni, Pomorju i zapadnim stranama", kasnije i kralj Dalmacije, Hrvatske itd., Tvrtko je hteo ne samo da preuzme državnu i političku baštinu Nemanjića nego da prikupi i jugoslovenski zapad i teritoriju nekadašnje samostalne hrvatske države. To njegovo, uistinu „okupiteljsko" delo ne smemo uza sve to interpretirati moderno nacionalistički. Već po geografskom položaju, anektirajući unaokolo samo jugoslovenske zemlje, Tvrtko je morao da postane „prvi jugoslovenski kralj" naše istorije. Jer on je stvarno pod jednim državnim okvirom ujedinio veliki deo srpskih i hrvatskih zemalja. Međutim, da su njegovi putevi (kao Dušanu) bili otvoreni u grčke i arbanaške strane - mesto u čisto jugoslovenske - ko može ustvrditi da ne bi i on svoju ekspanziju okrenuo u tom pravcu?

Pojava jakog centralistički raspoloženog Tvrtka bila je i suviše kratkotrajna epizoda u rastrganoj jugoslovenskoj istoriji. Pre Tvrtka bilo je vrlo slabo stalo sa bosanskom državnom samostalnošću. Ugarski kraljevi nastojavali su, pod etiketom krstaških ratova protivu „patarenske jerezi" da posle Hrvatske i Dalmacije potčine i Bosnu. Panonska nizija tendirala je prirodno ka obalama Jadrana. Ali Bosna se nije nikada pomirila sa ugarskim vazalstvom. Veliki njeni feudalci (Hrvoje!) pozivali su i Turke u zemlju, samo da bi se odrvali omraženim Ugrima i njihovom vrhovnom patronu, rimskom papi. Kolika je bila ta bosanska mržnja možemo da osetimo i dan današnji iz redaka jednog našeg muslimana istoričara, potomka stare bosanske aristokratije (Sahvet-bega Bašagića) koji, dodirujući u jednom svom delu mohačku bitku, triumfalno klikuje kako je ipak Ugarska najzad „skiknula pod bosanskim kopitom". Ta mađarska mržnja bila je i jedan od glavnih psiholoških faktora koji su naše bosanske bogumile odveli u islam.

Posle Tvrtka videlo se da je kraljevstvo bilo samo njegovo lično delo: Bosna se izmetnula u feudalnu anarhiju najgoreg tipa. Samovolja, lakomost i „nedržavotvorni duh“ bosanskih feudalaca prelazi čak i normalu feudalnog XIV i XV veka. Kao trulu jabuku odbacivali su osioni velmože bosansku krunu od sebe, koljući se međusobno oko imanja i gradova u presudnom času, kada je azijski osvajač već odavno pobo svoje koplje u bosansku zemlju. Sve ono što nam naširoko priča istorija o predigri katastrofe iz 1463. više liči na besni zverinjak ili ludu kuću nego li na neku državu" ili „kraljevstvo". Većega rugla cela naša istorija ne pozna. Da nije, pored duha vremena igrala pri tom ulogu i razularena, individualistička dinarska osionost? Uistinu, to bi bio slab argument za državni smisao naših dinaraca. Raša i polet Nemanjića otkriše nam ipak nešto drugo, suprotno, bar do smrti Dušanove.

Prenagla feudalizacija dohvatila je Bosnu sa zapada pre nego što se unutrašnja jača konsolidacija mogla uopšte da izvrši. Izgledalo je neko vreme da Bosna postaje čak i pravnom državom, u smislu Dušanove Srbije. U raspravi o državnom ustrojstvu srednjovekovne Bosne Ćiro Truhelka (Glasnik zemaljskog muzeja u B. i H., Sarajevo, 1901.) navodi nekoliko primera kako su bosanski vladaoci čuvali pravni kontinuitet i autoritet bosanske države priznavajući stare dugove svojih prethodnika i iz drugih porodica. Sam Stefan Tomašević koji je kao beskućnik lutao i bežao po Bosni pred osmanlijskim krvnikom, još uvek okićen golemom Tvrtkovom titulom „zapovida slugam kraljevstva mi, voevodam, knezovom, županom, e vinikom, vsakoga stanja ludem...“ (Iz pomenute Truhelkine rasprave). Tragedija potonje Bosne, pre Turaka, prelazila je već i u tragikomediju...

I Bosna je bila staleška država ali u jednom naročitom smislu. Plemstvo je bilo vezano ne na poreklo i ime već na stvarnu „baštinu" ili „plemenito" (kralj je davao zemlju „u plemenito“). Ovo predstavlja svakako stariji stadij u genezi plemstva. Bilo je kasnije i visokog naslednog plemstva u vezi sa državnom funkcijom (vojvoda). Narod je bio sebar, u kasnije feudalno doba toliko ekonomski upropašten da je Turke pozdravio kao oslobodioce.

I pored prilično dugog - doduše katkad vrlo tananog i dubioznog kontinuiteta bosanske srednjevekovne države i s njom sraslog bogumilstva, Bosna je u celosti ostala više sirovo gorštačko i patrijarhalno jezgro našeg naroda nego li „država" i državotvornim duhom prožeta zemlja. Bosanstvo kao državna ideja nije uspelo i skinuto je već 1463. sa istorijskog dnevnog reda.

 

 

TURSKA EPOHA

 

Već je odavno utvrđeno da nijedan događaj u celoj našoj istoriji nije toliko duboko i presudno uticao na celokupno formisanje našeg naroda koliko turska katastrofa krajem srednjeg veka i tursko gospodovanje sve do XIX veka. Posle vekovnih pokušaja Azije da se prelije na Balkan (Perzijanci u antičko doba i u ranom srednjem veku, Arapi, Seldžuci i dr.) uspelo je Osmanlijama da pregaze Balkan i sataru sve državne formacije balkanskih naroda. Balkanci su pod turskom državom ne samo ostali konzervirani u svom srednjevekovnom kulturnom stadiju nego su u nekom naročitom procesu „regresije“ velikim delom vraćeni u još starije, patrijarhalne stadije i oblike, kojih se ni danas još nisu sasvim oslobodili.

Naš narod pretrpeo je pri tom duboke promene. Rasa se je mešala i menjala, velike migracije u vezi sa osvajanjima, četovanjima i ustancima ispreturale su naše etničke mase, opustile stare pokrajine, a nastanile nove. S jedne strane razvila se kompromisna biologija raje ili akomodacija islamizacijom (zadržavanje ranijih privilegija!), a s druge strane javila se heroizacija, žilava borba i nada na oslobođenje. Epsko-patrijarhalni tip, koji je kao zaštitna reakcija očuvao naš narodni kontinuitet, u državnom pogledu bio je svakako jedna rudimentarna forma, počinjanje iznova. Posle carstva i pravne države oslobođenje Crne Gore oko 1700. godine počinje sa plemenima i najprimitivnijim klan-sistemom... Dugo je trebalo da uopšte ponovo dođe do onoga što se zove država.

Propast naših srednjevekovnih država imala je više uzroka. Feudalna razdrobljenost i demoralizacija Balkana domamila je tursku ekspanziju. Kontrast između Balkana i Male Azije bio je velik. Na evropskoj, hrišćanskoj strani male države, sa vojskama feudalnih družina koje su se teško okupljale i sporo kretale, više slične dvorskim lovačkim družinama nego organizovanim vojskama. Na turskoj strani organizovane ordije, zasnovane na sasvim drugoj socijalnoj strukturi osmanlijske vojničke države. Vojno-organizatorska slabost naših država u tom sudaru nije bila nikakav slovenski državni specifikum. Da je to bila feudalna slabost, dokazuju strahoviti porazi i zapadnjačkih viteških vojski u prvim velikim sukobima sa Turcima (Nikopolje 1396, Varna 1444, Kosovo 1448). Samo je demoralizacija naših tadašnjih velikih feudalaca bila po mogućstvu još i gora od zapadnjačke. Uspomena na te razne „Brankoviće" sačuvala se i u našoj narodnoj epici. Genijalni predstavnik našeg epskog patrijarhalizma Njegoš ovako oslovljava naše tadašnje „državotvorce": „Velikaši, proklete im duše, na komate razdrobiše carstvo!...“

Pesnik intuitivno pogađa adresu na koju treba uputiti prokletstvo. Duhovni horizont i državni smisao feudalaca retko je kad prelazio granice njihovih feudalnih imanja. Oni su smrtno mrzeli svaku jaču centralnu državnu vlast i to jednako u Francuskoj Luja XI, u Sigismundovoj Nemačkoj kao i u Srbiji cara Uroša. Feudalizam je podavio naše srednjevekovne države; Turci su zadali samo poslednji udarac.

 

 

 

 

 

PLEMENSKO-PATRIJARHALNI TIP: CRNA GORA

 

Legendarna herojska sloboda Crne Gore bila je u stvari nezavisnost plemena u brdskim predelima stare Zete. Formalno, internacionalno Crna Gora je priznata kao država tek berlinskim kongresom 1878, iako je već ranije ne samo Rusija i Austrija (posle pada Napoleonova, za vreme razgraničavanja u Boki Kotorskoj) nego i Turska prećutno priznavala suverenost cetinjskog vladike.

Stara Zeta, u stvari jedna od poslednjih feudalnih parcela rasute nemanjićske države, neslavno je i baš feudalno svršila. Crnojevići (sem svetlog izuzetka Ivana), poslednji gospodari Zete, spustili su se moralno i ispod najgorih naših tadašnjih feudalaca. Tek od kraja XVII veka, posle turske opsade Beča, dižu se brđanska plemena oko cetinjskog manastira da učvrste svoju slobodu onako kako se u tim prilikama moglo. Prirodni slobodnjački instinkt brđana, ponesen kosovskom ideologijom i težnjom za obnovom stare države, okupio je malobrojna plemena oko cetinjskog vladike, ali biologija pastirskog gorštačkog života sama je po sebi određivala formu i granice te integracije. Primitivni patrijarhalizam zahtevao je organizaciju po plemenima, u slobodnoj i nevezanoj koordinaciji koja se samo u krajnjoj potrebi pretvarala i u subordinaciju pod neko zajedničko vođstvo. Sve forme života obrazovane su strogo u tim plemenskim ćelijskim ogradama. Stalna borba i herojsko takmičenje („agonalni princip“) kako ga naročito ističe kao životnu formu Crnogoraca G. Gezeman u svom delu „Der montenegrinische Mensch“) stvorila je naročit tip čoveka, herojskog patrijarhalca, koji je sav podvrgnut plemenskom moralu i kodeksu i čije lično junaštvo dobiva tek u tom plemenskom sastavu svoje značenje i moralnu vrednost. Krvna osveta u toj socijalnoj strukturi isto je toliko „zakonita“ kao i državno tužilaštvo u modernoj pravnoj državi. Konvencionalni pritisak plemenskog morala još je jači od svakog pravnog i zakonskog uređenja moderne države. Ali Crna Gora nije mogla da ostane u tome stadiju. I ona je morala da prođe mučan i težak proces prelaska iz patrijarhalne u centralističku državnu strukturu. Ironija sudbine zahtevala je da tu bolnu operaciju započne glavom sam Petar II Petrović Njegoš, genijalni epski glorifikator patrijarhalizma. To je značilo revoluciju cele socijalne strukture, razaranje i stvaranje u isti mah. Iz starih glavara trebalo je stvoriti upravne činovnike. Iz mutnih „plemenskih maglica" - da se poslužimo izrazom M. Šuflaja - trebalo je preći u jasne konture države. Iako su sami Crnogorci (Marko Miljanov!) osećali zastarelost plemenskog života, ipak je prelaz u novo doba bio za njih bolan i propraćen teškom moralnom krizom. S. Šobajić (Crnogorci, Beograd 1928.) dramatski nam prikazuje razorno moralno dejstvo prvih gospodarovih „perjanika", nove uprave i novog sudovanja. Sve specifične bolesti ovakvog prelaza, reakcija, demoralizacija, polutanstvo patrijarhalno-modernističko, pojaviše se u svoj svojoj razornoj snazi. Proces se odvijao teško i sa tvrdokornim otporom tradicionalizma. Dok ranije cetinjski vladika nije nikad raspolagao sa više vlasti nego što bi mu je po potrebi i nevolji priznali plemenski glavari, sada se država, pod svetovnim vladaocima, nije skidala s vrata tvrdokornog plemenika. Stari vekovni kodeksi života, društva i morala bili su pogaženi, a novi nisu bili ni izgrađeni ni opšte priznati. Feudalni atavizam i orijentalni despotizam doprineo je takođe svoje zrnce otrova. Crna Gora, kao država, postade tako mixtum compositum jakih i neizgladivih tragova plemenskog patrijarhalizma, feudalnog atavizma, tursko-orijentalnog despotizma i modernističkog reformizma.

Ma i u plemensko-patrijarhalnoj formi, Crna Gora je ipak bila nosilac kontinuiteta stare srpske državne misli. Kosovo - to je bilo glavno i jedino domaće vaspitanje starih crnogorskih plemenika. „Ideja o državi bila je slaba, naročito o tako maloj državi kakva bi bila: skup tih plemena, ali zato jače se verovalo u jedan velik nacionalni pokret koji bi jednim snažnim gestom ostvario snove sviju: veliku nekadašnju srpsku carevinu“ - piše S. Šobajić.

Uistinu, Crna Gora imala je ideju i u tom ostaje veličina male Crne Gore, i bez obzira na to u kojoj meri i na kolikoj teritoriji je ona tu ideju ostvarila.

 

OBNOVLJENA SRBIJA XIX VEKA

 

Obnavljanje Srbije XIX veka u mnogom je pogledu jedinstven primer ne samo u našoj nego i u opštoj, svetskoj istoriji etatizma. Na periferiji jedne rasklimane imperije diže se raja iz amorfne mase u sve jasnije i oštrije konture socijalnog agrarizma, nacionalizma i naposletku svesnog i suverenog etatizma. Proces jedinstveno interesantan jer u svojim najmarkantnijim potezima predstavlja skraćeno ponavljanje celog našeg ranijeg državotvornog razvića. Bio je to nastavak državne ideje posle prekida od četiri veka, sa svima simptomima ovakvog jednog državopostanja „ni iz čega“ i naglog prelaza iz najprimitivnijih arhajskih socijalnih oblika u moderni tip države XIX i XX veka. Ako igde na primeru Srbije XIX veka proverila se misao da je država organizam višeg stepena, i da može, tačno u smislu biogenetičkog zakona, da pređe „skraćenu rekapitulaciju“ stoletnjih državnih evolucija. Sve one silne „trzavice“ koje toliko bodu oči mnogim posmatračima Srbije XIX veka, samo se s ove pogledne tačke mogu osvetliti i razumeti.

Nije nam ovde namera da sadržajno prikazujemo političku i ustavnu istoriju Srbije XIX veka. Evoluciju Srbije, od orijentalno-patrijarhalnih do moderno-državnih oblika prikazao je Slobodan Jovanović i idejno i dokumentarno na tako iscrpan način da se ovde možemo ograničiti na nekoliko sintetičnih pogleda i opštih zaključaka.

Turska imperija našla se početkom XIX veka sa celom svojom strukturom kao živi anahronizam na pragu tadašnje Evrope. Čitave države i narodi, progutani još u vreme turskih srednjevekovnih zavojevačkih pohoda oteščaše u tromoj utrobi imperije. Novi duhovni talasi dohvatili su porobljene narode, bespravnu raju koja je bila samo hronološki savremenik daleko odmaklog Zapada. Krupna politička i državna pomeranja usled francuske revolucije i demonske pojave Napoleonove povukla su u sveopšti vrtlog i teškog bosforskog bolesnika. Moć turska naglo opada, a pokoreni narodi, ozareni nacionalnim i slobodarskim duhom, podigoše svoje kroz vekove zaboravljene fiziognomije. Prvi između tih potonulih i zaboravljenih iznikoše na videlo Srbi Šumadinci. Bespravna raja beogradskog pašaluka digla se da obezbedi goli život, dostojan čoveka. Karađorđev ustanak nosi još agrarni, socijalni, lokalno protivdahijski karakter, iako se već pomolila i ideja oslobođenja celog hrišćanskog Balkana (Karađorđe i heterije). U tim prvim počecima Srbije, u borbi jedne generacije koja „globa davati ne može - Ni trpiti turskoga zuluma" (Višnjić), i zatam u svim onim raznim krivudanjima, u oslanjanju sad na sultana (u buni na dahije), sad na Rusiju ili Austriju, teško je razaznati pojedine konce i elemente iz kojih će se satkati najpre autonomna kneževina i naposletku suverena država Srbija sa jasnom nacionalnom i državnom idejom. Nacionalistički romantizam premostio je četiri veka, nadovezujući na srednjevekovnu nemanjićsku tradiciju. U isto vreme javila se i ideja oslobođenja svih Južnih Slovena. Oslobođenje seljaka, pobeda krsta nad polumesecom, osveta Kosova i obnova carstva, Pijemont Južnih Slovena, sve se to slilo u državnoj ideji obnovljene Srbije XIX veka. U čitavoj njenoj istoriji, sve do stvaranja Jugoslavije, ispoljavaju se u ritmičkoj smeni svi ovi razni momenti. Borba između tih samih genetičkih elemenata Srbije bila je često teška i sudbonosna. Unutrašnje konsolidovanje države, diferenciranje u struke i partije, na jednoj strani, kobno se ispreplitalo sa spoljno političkim stremljenjima i oslobodilačkom ulogom na drugoj strani. Prvo stoleće obnovljene Srbije proteklo je burno i nemirno. Glavni momenti u tom mučnom procesu bili bi ovi:

Srbi Šumadinci, mahom seljaci, bili su u osvit XIX veka prost i neuk narod. Jasna etatistička misao mogla se pri tom stanju tek postepeno razvijati. Turski način vladanja mogao je u prvi kraj da bude jedinim poznatim uzorom. Separatistički, „nahijski" instinkti nisu bili prevladani ni u Karađorđevom ustanku (opozicija Jakova Nenadovića, Milenka Stojkovića i Petra Dobrnjca), ni u kneževini Miloševoj. Vožd Karađorđe u stvari je počeo kao predvodnik jedne klasne seljačke revolucije, a ne kao vladalac. Miloš je bio i vladalac, ali kakav? Oslobođenu Srbiju smatrao je svojim „domazlukom", a vladao je njome kao „mali sultan". Ministre i činovnike smatrao je svojim ličnim slugama (kaže Slobodan Jovanović). Ta „država“ više je ličila na vladavinu nekog srednjevekovnog feudalca, kombinovanu sa slovenskim patrijarhalizmom i istočnjačkim despotizmom, nego li na evropsku državu XIX veka. Ali slika se naglo menja. Seljačka slovenska demokratska nota izbija oštro već pod jakom rukom Miloševom. Tiranski instinkti Miloševi sukobljavaju se sa ustavnom strujom; dinastički i narodno-suvereni princip dolaze po prvi put u sukob. Modernizovanje prve provizorne ustaničke državne formacije započinje naglim tempom i prelazi u prvi „furiozo“. Dve razvojne linije ocrtavaju se sve jače, da za kralja Milana poprime otvorene i oštre konture u krvavom sudaru: dinastičko, birokratsko, vojničko formiranje države na jednoj, „samoupravni“, seosko-opštinski, slovenski pokret odozdo (prvi revolucionarni radikali), na drugoj strani. Da bi haos postao veći, pridružuje se i tragika Srbije sve do 1903: dve dinastije i borba do istrage Obrenovića. Borba u samoj zemlji, nekoliko nesrećnih ratova (dva turska 1876. i bugarski 1885), borba između dve dinastije, čitava serija dinastičkih skandala, katastrofalno nezgodne ličnosti iz dinastije Obrenovića, sve se to pretvorilo u niz nepreglednih trzavica koje su kadgod i ozbiljno zagrozile opstanku države. Seljački samoupravni protucentralistički pokret - ukorenjen možda negde u starim slovenskim bogumilskim instinktima - patrijarhalne navike i tradicije, hajdučija srednjevekovnog i turskog porekla, agrarni primitivizam i socijalna struktura samih malih seljačkih poseda (kakve nije bilo više nigde u Evropi!) - sve su to bile teške zapreke naglom navlačenju zapadno-evropske državne uniforme. Dve dinastije i nekoliko partija našle se u međusobnoj ljutoj borbi, ko će i kako će tom seljačko-patrijarhalnom narodu navući tu uniformu. Trebalo je dostići i nadoknaditi vekove: grozničava žurba i poznata inertnost balkanskog čoveka izmenjivale se u nekoj čudnoj i nemirnoj ritmici. U odlučnim i skraćenim potezima valjalo se u isto vreme obračunati sa vekovnim atavizmima i problemima savremene evropske državne organizacije. U dostizavanju svojih suseda, starih evropskih država s kojima se, htela ne htela, mlada Srbija morala da nosi i bori, ona je kadgod sustajala i gubila dah.

U celom tom ubrzanom procesu oko stvaranja države nadasve je interesantno uočiti one momente koji u istoriji Srbije XIX veka znače decenije ili tek par godina, dok inače u istoriji normalnog državnog razvića predstavljaju kašto i vekove. To su oni momenti koji u ontogenezi Srbije predstavljaju skraćeno rekapitulisanje duge filogeneze države, naporedo, zgusnuto, tako da ih sociolog može u njihovoj neposrednoj povezanosti da posmatra. Tako vidimo u Karađorđevoj Srbiji povod i genezu države: odbranu i sakupljanje ugroženog naroda, organizaciju pod spoljnim pritiskom i težnju da se dođe do nove, svoje države. Posle carstva i Nemanjića naš narod morao se vratiti samom početku, početku Samovih Slovena, Ljutovida i Časlava! Ima tragike u tom iznovičnom počinjanju „sa dna“, posle gotovo hiljadu godina. Ono uznevereno Karađorđevo i Miloševo krivudanje i traženje potpore i saveza na sve strane, i u Austriji i u Rusiji i u samom Carigradu, budno iskorišćavanje susednih zapleta i evropskih političkih odnosa seća nas pomalo na Nemanjine mučne početke i laviranja između Mađarske, Bugarske, zapadnog carstva i Vizantije. Lukavi turski vazal Miloš i njegovo utvrđivanje dinastije odaje upadljivih analogija sa mnogim našim srednjevekovnim feudalcima i dinastima. U ličnosti Miloševoj rekapitulisan je naš patrijarhalizam, srednji vek i turska epoha. Pomoću ustavobranitelja, koji predstavljaju reakciju na Milošev despotizam, Srbija žuri da se razračuna sa srednjim vekom, patrijarhalizmom i orijentalizmom. Tempo se naglo ubrzava, Srbija počinje pomalo da diše evropskom političkom ritmikom. Srednjevekovno nerazlikovanje državno-pravnih i privatnopravnih odnosa (Miloš!) prelazi postupno u osnovne konture pravne države. Organizuje se državna vlast i državni upravni aparat, ministarstva i činovništvo. Stvaraju se osnovne i najvažnije državne ustanove - po Sl. Jovanoviću najzaslužnije delo ustanobranitelja - i te ustanove razvijaju se otada kontinuirano do ulaska u Jugoslaviju. Knez Mihailo uvodi narodnu vojsku koja još izgleda upola ustanički i patrijarhalno. Kralj Milan uvodi stalnu vojsku, guši u krvi timočku bunu, taj poslednji revolt i trzaj patrijarhalne Srbije, koji je bio samo maskiran modernim revolucionarnim lozinkama. Pa ipak u samom kralju Milanu sastoje se u jednom licu srednji vek obnovljene Srbije sa njenim novim vekom vojničke i činovničke modernizacije. U isto vreme dok su se nizali Milanovi bezbrojni skandali i despotski gestovi, Srbija je čvrsto i uporno koračala svojoj modernizaciji i sve čvršćoj vojničkoj, upravnoj, sudskoj i prosvetnoj organizaciji. Pa čak ni vlada degenerika Aleksandra Obrenovića ni mnoge trzavice koje su u atavističkom zamahu htele da vrate Srbiju natrag, nisu mogle zaustaviti procesa koji je Srbiju doveo do tolike unutrašnje zrelosti da je najzad mogla, posle dolaska Karađorđevića i kratke mirne radne epohe, uspešno pristupiti i svome najvećem istorijskom zadatku: definitivnom obračunu sa Turskom i Austro-ugarskom i potom ujedinjenju svih Jugoslovena.

 

JUGOSLAVIJA

 

Stvaranje Jugoslavije je dosad najveći istorijski uspeh Jugoslovena ali i najtvrđi ispit za njihove državotvorne snage.

Ono do čega u toku cele dosadašnje istorije nije moglo da dođe, izvršeno je 1918: ujedinjenje gotovo svih Jugoslovena u jednu državu. Pored zasebnog srpskog, hrvatskog i slovenačkog nacionalizma, posle hiljadu godina odeljenog života u raznim, svojim i tuđim državnim formacijama, javila se svesna ideja da se svi Jugosloveni ujedine u jednom nacionalizmu i u jednoj državnoj ideji.

XIX vek bio je klasični vek nacionalizma. Dve velike evropske sile, Italija i Nemačka, stvorene su u tom veku nacionalnim ujedinjenjem i oslobođenjem. Primer italijanske državne sinteze naročito je sugestivno uticao na Jugoslovene. Krvavo istorijsko iskustvo razdrobljenih Jugoslovena, buđenje Slovenstva, moderni evropski nacionalizam koji je išao za tim da ujedini u jednu nacionalnu državu sve pripadnike jednoga jezika i bez obzira na ranije državne granice i kulturne uticaje, težnja za odbranom i obezbeđenjem razvitka svih nacionalnih, ekonomskih i kulturnih snaga - sva ta idejna dinamika smerala je već od početka romantičnog ilirizma, Štrosmajerovog kulturno-političkog jugoslovenstva, knez Mihailovog i Garašaninovog „pijemontizma" sve do predratnog jugoslovenskog nacionalizma, jednom jedinom krajnjem cilju: državnom ujedinjenju svih Jugoslovena. Integracione i desintegracione sile koje su se tokom čitave istorije Južnih Slovena izmenjivale u stalnoj oscilaciji i dovodile samo do delimičnih državnih sinteza ili do robovanja pod tuđim državama, sada su se našle u povoljnom srazmeru kao nikada ranije: 1918. Jugosloveni osetiše da je to prilika za ujedinjenje kakva se možda u hiljadu godina samo jedanput pruža.

Kao ujedinjenje Nemačke i Italije i naše ujedinjenje izvršeno je kao rezultat jedne velike ratne konflagracije, u sklopu izmena državnih granica gotovo čitavog sveta. Koliki je tu bio udeo državotvornih snaga i sposobnosti samih Jugoslovena, a koliko su doprinele spoljne okolnosti ili - kako neki hoće „slučajne i srećne prilike"? I još jedno pitanje:

Kako se pokazala unutrašnja građanska zrelost i duhovna spremnost u prvim decenijama ujedinjene države Jugoslavije?

Prekratak istorijski razmak i prebliza perspektiva onemogućuju kratak i precizan odgovor, ako hoćemo 1) da sadašnje stanje osmotrimo sa istog objektivno-istorijskog stajališta sa kojeg smo posmatrali sve ranije državotvorne tvorevine Jugoslovena i 2) ako nećemo da potonemo u bilo kojoj struji aktuelnih političkih i državnih jugoslovenskih problema.

Dosadašnje iskustvo sa državom Jugoslavijom moglo bi se približno ovako formulisati: Duhovna spremnost Jugoslovena ne odgovara još uvek svršenoj tvorevini Jugoslavije, na osnovu jedne, jugoslovenske državne ideje. Umesto jednog nacionalizma mi sada stvarno imamo četiri: srpski, hrvatski, slovenački i - jugoslovenski. U tome je izvor svih poteškoća: nema još ni jedinstvenog pojma ni jedinstvene ideje o nacionalizmu koji treba da bude nosilac države. Usled strahovitog ritma posleratnih svetskih događaja u nas se kroz dva decenija još uvek neumorno raspravlja pitanje: jesmo li jedna ili tri nacije? Stare razdvojne sile ponovo su se javile; posle integracije nastupila je izvesna reakcija desintegracije.

Međutim, svaki pesimistački zaključak bio bi preuranjen, jer ne bi vodio računa o ovim faktima:

1)     Jugoslavija, stvorena u svetskom ratu, započela je svoj život u najgorim danima posleratne svetske demoralizacije i desorijentacije. Prirodno je da prosečni građanin kome je suđeno da to istorijsko veliko vreme i „svetsku krizu" ponese na svojim plećima, voli da baca krivicu na svoju državu jer u njoj živi i u njoj oseća sve te terete i životne teškoće. Prvo oduševljenje ohladilo se i prebrzo pod teškim pritiskom života. Istorijom i boljom budućnošću nacije prosečni nestrpljivi građanin ne da se utešiti.

2)  Jugoslavija je stvorena iz teritorija tri ranije države. Na tim  teritorijama bilo je nekih osam vlada sa raznim upravnim sistemima i raznim kulturnim tradicijama. Dok je npr. u Štajerskoj upravljao austrijski činovnik, u Južnoj Srbiji do 1912. upravljale su poznate turske vlasti i arnautske bande. Političko i državljansko vaspitanje građana bilo je u raznim krajevima toliko raznolično da je u prvi mah izgledalo nemogućno sve te elemente obuhvatiti u jedan državni okvir. U tom teškom procesu akomodacije greške su bile činjene sa svih strana i građani su stvarno patili od loše administracije. Osećalo se i to da glavni faktor, ratom iznurena Srbija, nije u prvi mah bila dorasla ogromnom zadatku.

3)     Stara i poznata psihologija odnosa između oslobodilaca i oslobođenih ispoljila se i u stvaranju Jugoslavije. Nepoverenje i urođena ljudska spremnost na međusobno prebacivanje i sumnjičenje produbiše jaz između jednorodne braće koja se, vekovima rastavljena, nisu ni dobro poznavala. Sličan proces odigrao se u ujedinjenoj Nemačkoj između Prusa i ostalih Nemaca kao i u Italiji između Pijemonta i ostalih italijanskih pokrajina.

Stari zasebni nacionalizmi i plemenski instinkti oživeše ponovo u tesnijem kontaktu jednog državnog okvira. Pored tih slovenskih atavizama progovoriše ponovo i suprotni kulturni instinkti Zapada i Istoka, katolicizma i pravoslavlja. Hrvatsku državnu ideju i sav hrvatski istorijski tradicionalizam trebalo je izmiriti sa novom državnom idejom. U istorijskom momentu jugoslovenskog državnog stapanja hrvatski zasebni nacionalizam, kao za ironiju, razvio se u takvim razmerama kao nikad ranije.

U momentu kada se zatvorio obruč jugoslovenskih državnih granica, sve razne divergentne sile - ranije pritajene - reagiranjem su ponovo ojačale. U tom stadiju ritmike, najprirodnijem koji se uopšte u toku istorije može zamisliti, živi naša današnja Jugoslavija. Istorija nas poučava jasno da sva ta pitanja ne treba suviše tragično shvatiti. Većina tih pitanja, u stvari neizbežnih tragova naše razdrobljene prošlosti, rešiće se indirektno dobrom upravom i uopšte dobrom državnom organizacijom. Svaka nova državna formacija mora da pređe te prve unutrašnje teškoće i akomodacije, pogotovo ako je stvorena u takvom istorijskom momentu kao što je to bio slučaj sa našom Jugoslavijom.

 

 

ZAKLJUČAK

 

Pored svih negativnih sila koje su istorijski dejstvovale u nama i van nas, mi smo Jugosloveni uvek ispoljavali ogromnu vitalnu snagu. Najviša socijalna forma u kojoj se etnička snaga može da ispolji jeste država. Kako je čovečanstvo dosada stalo, u ovoj stvarnoj podeljenosti, samo sopstvena nacionalna država daje garantije za održavanje i razvijanje života. Kao i drugi narodi i Jugosloveni su već odavno došli do toga saznanja i zato istorija beleži tolike njihove državotvorne pokušaje. Prema prilikama taj državotvorni dah bio sad uži sad širi, započinjao je sad na ovoj sad na onoj strani, u raznim odvojenim kontinuitetima, pod raznim imenima i plemenskim vođstvima, sa raznim zasebnim nacionalizmima i raznim kulturnim vaspitanjima. Bilo je u tom istorijskom toku i prekida i dugih praznina, umiranja i vaskrsavanja, i visokih napona i dubokih klonuća. Etnički srazmerno maleni i slabi, geopolitički nesrećno smešteni, mi i nismo mogli imati bolju sudbinu nego što smo je imali. To, a ne samo jer smo Sloveni, bilo je uzrokom što smo se kroz istoriju u stalnoj naizmeničnoj ritmici sad okupljali sad rasipali. Mahniti državotvorci, istina, nismo nikada bili. Latinskog hipostaziranja države nikada u nas nije bilo, jer u državi osećamo pre svega sredstvo za višu čovečnost. Država otvara mogućnosti. Kolike, kako daleke, do kojih ostvarenja, to ovisi o nama samima. Čuvati našu jugoslovensku državu znači čuvati te stvorene i otvorene mogućnosti.

 

 

Vladimir Dvorniković

„Borba ideja“